De slinger van Foucault

Tussen natuurkunde en metafysica de slinger van Foucault.

Een dunne metalen draad, circa 67 meter lang, een gewicht van 28 kilo en een zak fijn zand – de uitrusting voor een sensationeel experiment uit 1851 was eigenlijk heel eenvoudig. De locatie voor zijn wetenschappelijke demonstratie, die hem garandeerde van een ruime publieke belangstelling, had de Franse natuurkundige JeanBernard Leon Foucault met zorg gekozen.

De wetenschapper, geboren in 1819 in Parijs waar hij 49 jaar later ook zou overlijden, maakte de rotatie van de aarde inzichtelijk door een pendel op te hangen in de koepel van het Pantheon. Eigenlijk was dit experiment niet nieuw en het bewijs niet erg verrassend. AI in 1661 was in de Florentijnse Accademia del Cimento, een door Leopold de’ Medici opgezet natuurwetenschappelijk ‘laboratorium’, een vergelijkbaar pendelexperiment uitgevoerd. Maar de tijd was toen blijkbaar nog niet rijp voor deze kennis want een passende reactie erop bleef uit.

De slinger, die als hij eenmaal in beweging is gezet, blijft draaien door een magneet in de vloer, ‘zwaait majestueus de ene kant naar de andere. Nauwelijks merkbaar verandert beetje bij beetje het slingervlak van de pendel, die als de wijzers van een klok heel langzaam een andere baan zoekt. Foucault bevestigde bij zijn experiment een pinnetje aan de onderzijde van het gewicht waardoor de beweging duidelijk in het zand werd afgetekend. De duur van een volledige omwenteling wordt bepaald door de breedtegraad van de locatie waar de proef wordt uitgevoerd: op de polen (noord of zuid) duurt het precies een dag; in Parijs, dat bijna in het midden ligt tussen de 48e en 49e breedtegraad, iets minder dan 32 uur.

foucault4690

Alleen op de evenaar is het effect nul, omdat het slingervlak daar met de aarde meedraait. De oorzaak voor de cirkelbeweging die we denken waar te nemen, is het zogeheten corioliseffect, het verschijnsel dat voorwerpen die over het aardoppervlak bewegen een afwijking naar links of naar rechts krijgen ten gevolge van de draaiing van de aarde. In werkelijkheid staat het slingervlak stil, maar draait de aarde eronderdoor. De interpretatie van dit experiment vergt het nodige abstractievermogen: onafhankelijk van waar de slinger wordt aangebracht, onttrekt hij zich aan de invloed van het draaien van de aarde, alsof de ophanging van het gewicht een vast punt in het universum zou zijn, zogezegd de navel van de wereld.

Dat idee lag ook ten grondslag aan de roman De slinger van Foucault van Umberto Eco, Eco hing zijn vertelling over een plan van de Tempeliers voor de wereldheerschappij en een daaruit voortvloeiende complotgeschiedenis, op aan deze slinger, figuurlijk gesproken het enige vaste punt in een letterlijk grenzeloze zee van religies, filosofieën en wereldbeschouwingen, van geschiedenis, mythen en speculaties.

Umberto Eco leverde met zijn roman het bewijs van zijn buitengewone verteltalent. Foucault werd met het naar hem vernoemde experiment onsterfelijk: het verzekerde hem van een ereplaatsje in een imaginair wetenschappelijk Pantheon.

Adres:
Place du Panthéon 75005, Parijs
Tel: +33 (01) 4432 1800
Fax: +33 (01) 4407 3223

Openingstijden:
In de maanden april tot september geopend van 10.00 – 18.30 en in de periode van oktober tot maart geopend van van 10.00 -18.00.

Entreeprijzen:
Standaardtarief: €8,00
Reductietarief: €5,00

Openbaar Vervoer:
Metro: Cardinal Lemoine 10
RER: (B) Luxembourg
Bus: 21, 27, 38, 82, 84, 85, 89

google_street_view_logo

icon-car.pngKML-LogoFullscreen-LogoQR-code-logoGeoJSON-LogoGeoRSS-LogoWikitude-Logo
Eiffeltoren

loading map - please wait...

Eiffeltoren 48.858370, 2.294481